GDP tăng 8%, vì sao doanh nghiệp vẫn phá sản hàng loạt?

Năm 2025, kinh tế vĩ mô Việt Nam ghi nhận những cột mốc rực rỡ: GDP tăng trưởng trên 8%, thặng dư thương mại đạt kỷ lục hơn 20 tỷ USD và dòng vốn FDI đổ vào ồ ạt, biến Việt Nam thành điểm sáng đầu tư khu vực.

Tuy nhiên, đằng sau những báo cáo ấy là một nghịch lý đang diễn ra. Tại các thành phố lớn, biển hiệu cho thuê nhà mọc lên như nấm, cùng lúc làn sóng đóng cửa của các cửa hàng truyền thống lan rộng với tốc độ chóng mặt.

Tại sao khi nền kinh tế vĩ mô rực rỡ nhất, khu vực kinh doanh nhỏ lẻ lại đối mặt với cuộc thanh lọc khốc liệt đến vậy? Thực sự là chúng ta đang chứng kiến một sự dịch chuyển cấu trúc sâu sắc hơn là một sự suy thoái đơn thuần.

Bức tranh phân hóa của nền kinh tế 2025: Tăng trưởng đi đôi với đào thải khốc liệt

Sự tăng trưởng của GDP năm 2025 không phải là một làn sóng nâng tất cả con thuyền. Thay vào đó, nền kinh tế Việt Nam đang vận hành theo mô hình phục hồi hình chữ K, tạo ra sự phân hóa cực đoan giữa hai quỹ đạo phát triển hoàn toàn trái ngược:

• Nhánh đi lên: Thuộc về khối FDI, các tập đoàn công nghệ, tài chính và nhóm xuất khẩu linh kiện điện tử. Đây là động cơ chính thúc đẩy con số GDP 8%, nơi dòng vốn và cơ hội tăng trưởng tập trung mạnh mẽ nhất.
• Nhánh đi xuống: Bao gồm khu vực kinh doanh truyền thống, các doanh nghiệp SME nội địa và hộ gia đình. Nhóm này đang phải đối mặt với một cuộc thanh lọc mang tính lịch sử khi sức mua nội địa sụt giảm và chi phí vận hành (thuế, mặt bằng, lãi suất) tăng phi mã.

Nghịch lý giữa GDP tăng kỷ lục và số lượng doanh nghiệp giải thể cao nhất từ trước đến nay minh chứng cho một thực tế nghiệt ngã: chiếc bánh kinh tế dù to ra nhưng không được chia đều. Dòng tiền đang có xu hướng tập trung hóa vào nhóm dẫn đầu, khiến khoảng cách về nguồn lực giữa các tập đoàn lớn và khối doanh nghiệp nội địa ngày càng giãn rộng, đẩy các đơn vị nhỏ lẻ vào bài toán sinh tồn khắc nghiệt.

Dữ liệu từ Tổng cục Thống kê đã phác họa một thực trạng đáng báo động. Trong năm 2025, có tới 227,200 doanh nghiệp đã rút lui khỏi thị trường. Điều này có nghĩa là trung bình mỗi ngày, có hơn 600 doanh nghiệp tuyên bố phá sản hoặc tạm ngừng hoạt động. Đây không còn là những biến động mang tính chu kỳ thông thường mà là một cuộc di cư quy mô lớn khỏi thị trường kinh doanh truyền thống.

Đi sâu vào số liệu, có thể thấy rõ đối tượng chịu tổn thương nặng nề nhất là các doanh nghiệp có quy mô vốn nhỏ. Cụ thể:

• 89.7% số doanh nghiệp rút lui có quy mô vốn dưới 10 tỷ đồng.
• Khu vực dịch vụ, đặc biệt là bán lẻ và F&B (ẩm thực và đồ uống), chiếm tỷ trọng lớn nhất trong làn sóng giải thể này.

Việc thiếu hụt dòng vốn dự phòng và khả năng tiếp cận tín dụng khó khăn đã khiến các đơn vị này mất khả năng chống đỡ trước chi phí vận hành ngày càng tăng cao.

Một dữ liệu đặc biệt đáng chú ý và mang tính cảnh báo cao nhất chính là số lượng doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể. Con số này đã tăng đột biến 66.1% so với năm 2024.

Đọc thêm: Robert Kiyosaki: Từ "Cha giàu Cha nghèo" đến tư duy tài chính thời đại số

Khác với nhóm tạm ngừng kinh doanh có thời hạn, việc số lượng giải thể hoàn tất tăng cao cho thấy các chủ doanh nghiệp đã quyết định đóng cửa vĩnh viễn. Đây là chỉ dấu cho thấy niềm tin vào mô hình kinh doanh hiện tại đã suy giảm đáng kể, và thị trường đang trải qua một quá trình tái cấu trúc mang tính triệt để, xóa bỏ những mô hình kinh doanh kém hiệu quả để nhường chỗ cho sự tập trung tư bản lớn hơn.

3 cơn sóng thần nhấn chìm mô hình kinh doanh nhỏ lẻ

Sự sụt giảm số lượng doanh nghiệp không đến từ một nguyên nhân đơn lẻ, mà là kết quả cộng hưởng từ ba sự thay đổi mang tính cấu trúc trong quản lý nhà nước, hành vi tiêu dùng và chiến lược của các tập đoàn lớn.

Hóa đơn điện tử và sự kết thúc của kinh tế phi chính thức

Trong suốt 30 năm đổi mới, lợi thế cạnh tranh lớn nhất của các hộ kinh doanh cá thể và doanh nghiệp nhỏ tại Việt Nam chính là chi phí tuân thủ thấp. Với mức biên lợi nhuận mỏng (khoảng 10-15%), nhiều đơn vị tồn tại được nhờ vào các giao dịch không chính thức.

Tuy nhiên, bước ngoặt xảy ra vào tháng 5/2025, khi Tổng cục Thuế chính thức vận hành Phòng Quản lý thuế Thương mại điện tử chuyên trách và triển khai toàn diện hệ thống hóa đơn điện tử bắt buộc.

• Kiểm soát thời gian thực: 100% doanh thu hiện được ghi nhận trực tiếp trên hệ thống thuế. Một quán ăn vận hành với biên lợi nhuận 15% sẽ ngay lập tức đối mặt với áp lực thuế thực tế tăng gấp đôi khi mọi giao dịch đều minh bạch.
• Áp lực kép: Trong khi ngưỡng chịu thuế thu nhập cá nhân vẫn đóng băng ở mức 11 triệu đồng từ năm 2020, lạm phát và chi phí vận hành (mặt bằng, điện nước) năm 2025 đã tăng mạnh, đẩy các hộ kinh doanh vào thế "gọng kìm" tài chính.

Thương mại điện tử (E-commerce) phát triển xuyên biên giới

Năm 2025, quy mô thị trường TMĐT Việt Nam đạt 31 tỷ USD, chiếm khoảng 10% tổng mức bán lẻ hàng hóa. Tuy nhiên, miếng bánh này không chia đều cho tất cả. Thị trường đang chứng kiến kịch bản "kẻ thắng ăn tất" thuộc về các nền tảng như Shopee và TikTok Shop.

• Mô hình M2C (Factory-to-Consumer): Các sàn TMĐT kết nối trực tiếp từ các nhà máy sản xuất đặc biệt là từ Trung Quốc đến tay người tiêu dùng Việt Nam. Điều này triệt tiêu hoàn toàn vai trò trung gian của các tiểu thương tại các chợ đầu mối như Đồng Xuân hay An Đông.
• Hố đen doanh thu: Với mô hình "Shoppertainment" (mua sắm giải trí), các shop Mall và nhà bán hàng lớn có khả năng livestream chuyên nghiệp, tối ưu thuật toán và chịu lỗ để chiếm thị phần. Tiểu thương nhỏ lẻ không có kỹ năng công nghệ và vốn quảng cáo gần như bị loại khỏi cuộc chơi về giá.

Việt Nam không phải là quốc gia duy nhất đối mặt với cơn sóng thần TMĐT. Nhìn sang Indonesia, quốc gia này đã từng có động thái quyết liệt khi tạm cấm giao dịch trên TikTok Shop để bảo vệ hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ lẻ (MSMEs) trước sự lấn lướt của hàng hóa giá rẻ không rõ nguồn gốc. Tại Thái Lan, làn sóng hàng hóa xuyên biên giới cũng đã khiến hàng loạt nhà máy sản xuất tiêu dùng nội địa phải đóng cửa vì không thể cạnh tranh về giá.

Sự khác biệt nằm ở chỗ: Trong khi các quốc gia láng giềng đang dựng lên những hàng rào kỹ thuật để bảo hộ, thị trường Việt Nam năm 2025 lại đang ở trạng thái mở cửa gần như tuyệt đối, đẩy tiểu thương vào một cuộc đấu không cân sức với các công xưởng thế giới.

Đọc thêm: Chứng chỉ tiền gửi là gì? Giải pháp cho dòng tiền nhàn rỗi?

Sự bành trướng thần tốc của các chuỗi bán lẻ hiện đại

Trong khi thương mại điện tử đang chiếm lĩnh không gian số, các tập đoàn bán lẻ lớn lại thực hiện một chiến lược bài bản để kiểm soát hoàn toàn không gian vật lý, tạo ra một cuộc bao vây trực diện đối với các mô hình kinh doanh truyền thống.

Chỉ trong 9 tháng đầu năm 2025, thị trường đã chứng kiến tốc độ mở rộng kỷ lục từ các "ông lớn" ngành bán lẻ. Cụ thể, WinCommerce đã khai trương thêm 464 cửa hàng mới với một chiến lược đầy toan tính khi dành tới 75% số lượng điểm bán này để tập trung vào khu vực miền Trung.

Cùng lúc đó, Bách Hóa Xanh cũng thiết lập một cột mốc mới với 520 cửa hàng mở thêm, trong đó có hơn một nửa điểm bán len lỏi sâu vào các khu vực nông thôn, trực tiếp đối đầu với các tiệm tạp hóa gia đình. Trong lĩnh vực dược phẩm, Long Châu đã củng cố vị thế dẫn đầu bằng việc mở mới 374 nhà thuốc, vượt xa mục tiêu đề ra cho cả năm và thay đổi căn bản cách thức tiếp cận y tế tại các địa phương.

Sự bành trướng thần tốc này đã gây ra sự đứt gãy nghiêm trọng cho hệ thống bán lẻ truyền thống vốn dựa trên lợi thế địa lý và mối quan hệ quen thuộc với khách hàng. Trước đây, các tiệm tạp hóa địa phương tồn tại được nhờ thói quen "mua chịu" và sự tiện lợi ngay đầu ngõ, nhưng những lợi thế này đã hoàn toàn bị xóa sổ khi các chuỗi hiện đại tiến sâu vào tận cấp xã.

Với sự hỗ trợ của hạ tầng logistics số hóa cho phép giao hàng chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ cùng giá thành tối ưu nhờ quy mô, các chuỗi bán lẻ đã thay đổi hành vi người tiêu dùng một cách triệt để. Minh chứng rõ nét nhất là doanh thu hàng ngày của các cửa hàng tiện lợi tại khu vực nông thôn trong năm 2025 đã chạm ngưỡng 90% so với mức doanh thu tại thành thị, một con số cho thấy sự xâm lấn tuyệt đối của các tập đoàn lớn vào thị phần vốn là "nồi cơm" của hàng triệu hộ kinh doanh cá thể.

Đọc thêm: Việt Nam sắp vượt Thái Lan về GDP: Trật tự kinh tế mới của ASEAN?

Đối tượng chịu ảnh hưởng và sự dịch chuyển cấu trúc

Khi giấc mơ khởi nghiệp truyền thống tan vỡ: Dòng tiền trung lưu đi về đâu?

Nạn nhân tổn thương sâu sắc nhất trong cuộc sụp đổ doanh nghiệp năm 2025 không phải là người nghèo, mà chính là tầng lớp trung lưu đang hình thành (dự kiến chiếm 26% dân số vào năm 2026). Đây là nhóm dân số trong độ tuổi vàng (30-45), có trình độ, và đã tích lũy được nguồn vốn từ 500 triệu đến 2 tỷ đồng với khát vọng thoát khỏi kiếp làm thuê.

Tuy nhiên, con đường làm giàu truyền thống, tích lũy lương, khởi nghiệp nhỏ lẻ (quán cà phê, shop quần áo), rồi tiến tới đầu tư bất động sản đã bị chặn đứng ngay từ bước khởi nghiệp. Với số vốn 1 tỷ đồng, một cá nhân giờ đây không thể đối đầu với các chuỗi F&B hay bán lẻ khổng lồ.

Những "ông lớn" này sở hữu hệ thống quản trị tối ưu, nguồn cung trực tiếp, lợi thế công nghệ và đặc biệt là khả năng chịu lỗ dài hạn nhờ sự hậu thuẫn của các quỹ đầu tư. Trong cuộc chiến không cân sức này, mô hình nhỏ lẻ thua toàn diện từ giá cả đến khả năng tiếp cận khách hàng trên nền tảng số.

Hệ quả là một xu hướng ngầm nhưng mạnh mẽ đang diễn ra: Sự dịch chuyển dòng vốn. Đối mặt với biên lợi nhuận mỏng manh (chỉ 5-10%) cùng rủi ro vận hành và thuế phí ngày càng siết chặt của tài sản vật lý, dòng tiền của tầng lớp trung lưu đang "di cư" sang các kênh thanh khoản cao hơn.

Không khó để nhận thấy một bộ phận lớn nhà đầu tư trẻ đang chuyển từ tư duy "làm chủ cửa hàng" sang "làm chủ danh mục đầu tư". Các kênh như tài sản số, chứng khoán hay Fintech đang trở thành nơi trú ẩn mới cho những người vẫn khao khát tự do tài chính nhưng đã mất niềm tin vào mô hình kinh doanh truyền thống.

Hướng tới mô hình tập trung tư bản

Thực trạng 227,500 doanh nghiệp rời bỏ thị trường không đơn thuần là một dấu hiệu suy thoái, mà là minh chứng cho một quá trình thanh lọc để hướng tới sự tập trung tư bản. Nền kinh tế Việt Nam đang chuyển dịch từ mô hình kinh doanh manh mún, dựa trên kinh tế hộ gia đình, sang một cấu trúc chuyên nghiệp hóa, nơi các tập đoàn đa quốc gia và các "ông lớn" công nghệ nắm giữ vai trò chủ đạo.

Sự chuyển dịch này có nhiều điểm tương đồng với mô hình kinh tế của Nhật Bản và Hàn Quốc những năm 1970 - 1980. Tại thời điểm đó, các quốc gia này cũng chấp nhận hy sinh sự đa dạng của các doanh nghiệp nhỏ để đổi lấy hiệu quả quy mô và khả năng cạnh tranh toàn cầu thông qua các tập đoàn lớn (Chaebol hay Keiretsu). Trong kịch bản này, dòng tiền và cơ hội sẽ tập trung vào các mắt xích trong chuỗi giá trị của các ông lớn.

Điều này đặt ra một thách thức mới cho các cá nhân: Việc làm và sự thịnh vượng trong tương lai sẽ chủ yếu đến từ việc trở thành những nhân sự tinh hoa trong các bộ máy lớn, thay vì làm chủ những doanh nghiệp nhỏ thiếu tính cạnh tranh. Sự đào thải những mô hình trung gian thương mại thuần túy là tất yếu để nhường chỗ cho những cỗ máy công nghiệp và nền tảng số có hiệu suất vượt trội.

Vai trò của Nghị quyết 68 và các nỗ lực điều tiết

Trước làn sóng đào thải khốc liệt của thị trường, Chính phủ đã có những động thái quyết liệt nhằm định hình lại cấu trúc nền kinh tế tư nhân. Tháng 5/2025, Nghị quyết 68 được ban hành, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong tư duy quản lý và phát triển doanh nghiệp tại Việt Nam.

Nghị quyết 68 không chỉ là một gói cứu trợ tạm thời mà là một lộ trình dài hơi hướng tới sự chuyên nghiệp hóa. Trọng tâm của chính sách này bao gồm:

• Hình thành đội ngũ "Sếu đầu đàn": Đặt mục tiêu phát triển ít nhất 20 doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn vào năm 2030, có đủ năng lực dẫn dắt và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.
• Ưu đãi thuế cho Startup và SME: Các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo được hưởng đặc quyền miễn thuế thu nhập doanh nghiệp tối đa 2 năm và giảm 50% trong 4 năm tiếp theo. Đối với các SME mới đăng ký, chính sách miễn thuế 3 năm được áp dụng để khuyến khích chuyển đổi từ hộ kinh doanh cá thể lên doanh nghiệp chính thức.
• Cắt giảm chi phí tuân thủ: Một trong những thay đổi được mong đợi nhất là việc bãi bỏ hoàn toàn lệ phí môn bài, giúp giảm bớt gánh nặng tài chính định kỳ cho các cơ sở kinh doanh nhỏ.

Dù các nỗ lực điều tiết về thuế và thủ tục hành chính là rất đáng ghi nhận, nhưng giới phân tích cho rằng chính sách thuế khó lòng thay đổi được bản chất của một thị trường đã bị công nghệ và các nền tảng xuyên biên giới chiếm lĩnh.

Thực tế cho thấy, một doanh nghiệp nhỏ được miễn thuế vẫn không thể tồn tại nếu không có dòng khách hàng. Khi thuật toán của các sàn thương mại điện tử ưu tiên các gian hàng chính hãng và các chuỗi bán lẻ hiện đại đã tối ưu hóa chi phí logistics xuống mức tối thiểu, thì việc giảm một vài phần trăm thuế thu nhập doanh nghiệp chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ ở phần ngọn.

Vấn đề cốt lõi không nằm ở chi phí thuế, mà nằm ở năng lực cạnh tranh số. Nếu không có các rào cản kỹ thuật đủ mạnh để bảo vệ thị trường nội địa hoặc các chương trình hỗ trợ chuyển đổi số thực chất, các chính sách tài khóa đơn thuần sẽ khó có thể ngăn chặn được xu hướng tập trung tư bản vào tay các gã khổng lồ.

Việt Nam đang đứng trước lựa chọn chiến lược: Chấp nhận một nền kinh tế tập trung với các tập đoàn lớn làm trụ cột, hay tiếp tục nỗ lực duy trì sự đa dạng của hệ sinh thái doanh nghiệp nhỏ lẻ trong một kỷ nguyên mà lợi thế thuộc về những kẻ nắm giữ công nghệ và dữ liệu.