Vitalik từ bỏ rollup-centric: Layer 2 sẽ trở nên vô dụng?

Trong nhiều năm, “rollup-centric” được xem như câu trả lời mặc định cho bài toán mở rộng Ethereum: layer 1 giữ vai trò bảo mật và settlement, còn layer 2 gánh phần lớn lượng thực thi, từ đó mở ra một tương lai nơi Ethereum có thể phục vụ hàng trăm triệu người dùng mà vẫn giữ được tính phi tập trung.

Tuy nhiên, một bài viết gần đây của Vitalik Buterin đã tạo ra một cuộc tranh luận lớn trong cộng đồng Ethereum. Vai trò truyền thống của L2, là lớp scaling của Ethereum, bắt đầu trở nên không còn hợp lý. Vậy layer 2 còn đóng vai trò gì trong hệ sinh thái Ethereum và đâu là con đường đúng cho layer 2 trong giai đoạn tiếp theo?

Vai trò của Layer 2 trong chiến lược rollup-centric

Trong nhiều năm, Layer 2 không chỉ là một giải pháp bổ trợ, mà từng được xem là trụ cột trung tâm trong chiến lược mở rộng Ethereum. Đây là giai đoạn mà cộng đồng gần như đồng thuận rằng Ethereum Layer 1 sẽ khó có thể mở rộng đủ nhanh nếu vẫn muốn giữ được tính phi tập trung, và vì vậy phần lớn nhu cầu sử dụng buộc phải được đẩy ra ngoài.

Trong mô hình rollup-centric, Ethereum Layer 1 được định vị là lớp nền tảng: đảm nhiệm phần settlement (quyết toán), lưu trữ dữ liệu và bảo mật. Trong khi đó, các rollup (Optimistic và ZK) sẽ gánh phần lớn lớp execution (thực thi), hoạt động như những nhánh của Ethereum: mỗi L2 có hệ sinh thái riêng nhưng vẫn kế thừa bảo mật từ Ethereum bằng cách đăng dữ liệu và bằng chứng xác minh lên L1.

Lý thuyết phía sau mô hình này cực kỳ hấp dẫn: thông lượng xử lý có thể mở rộng gần như vô hạn, phí giao dịch tiến về gần 0, trong khi Ethereum vẫn giữ vai trò đầu não đảm bảo tính đúng đắn và chống kiểm duyệt. Nói cách khác, Ethereum không cần phình to ở Layer 1, mà vẫn có thể phục vụ hàng trăm triệu người dùng nhờ hệ rollup ở Layer 2.

Thực tế triển khai cũng cho thấy L2 đã làm được một phần lớn nhiệm vụ: sau Dencun (EIP-4844) và blobspace, chi phí dữ liệu cho rollup giảm mạnh, kéo theo hoạt động giao dịch bùng nổ và khiến phần lớn thông lượng của hệ Ethereum dịch chuyển sang L2.

Tuy nhiên, chính sự tăng trưởng này lại đặt ra câu hỏi mới: nếu L1 đang dần mở rộng trở lại và nhiều L2 chưa đạt chuẩn phi tập trung như kỳ vọng, liệu vai trò tất yếu của L2 trong chiến lược rollup-centric có còn giữ nguyên như trước?

Vì sao câu chuyện layer 2 là lớp mở rộng của Ethereum đang dần phai mờ?

Trong định nghĩa ban đầu của Vitalik, “mở rộng Ethereum” không đơn thuần là tăng TPS. Nó là việc tạo ra một lượng lớn blockspace được bảo chứng bởi “full faith and credit” của Ethereum, tức không gian giao dịch nơi tài sản và hoạt động được đảm bảo hợp lệ, không bị đảo ngược, không bị kiểm duyệt, miễn là Ethereum còn vận hành.

Một chain có 10,000 TPS nhưng kết nối với Ethereum qua multisig bridge vẫn không được xem là “mở rộng Ethereum”, vì tính an toàn của tài sản lúc này phụ thuộc vào một nhóm người giữ khóa, chứ không phải vào cơ chế đồng thuận của Ethereum.

Multisig (multi-signature) là cơ chế trong đó một giao dịch hoặc thay đổi quan trọng chỉ cần một số người ký đủ ngưỡng để thực thi, nên người dùng vẫn phải tin rằng nhóm ký này sẽ không bị hack, bị ép buộc, hoặc hành xử sai. Về bản chất, đó chỉ là một chain khác “đứng cạnh” Ethereum, chứ không phải một phần của Ethereum theo nghĩa bảo chứng an ninh.

Vấn đề nằm ở chỗ: rất nhiều L2 hiện tại chưa thể hoặc không muốn đáp ứng tiêu chuẩn này. Stage 2 đòi hỏi hệ thống xác minh phải đủ an toàn và trưởng thành, vận hành được mà không cần phụ thuộc vào hội đồng an ninh hay quyền can thiệp khẩn cấp từ một nhóm người. Thực tế trong số 10 chain layer 2 lớn nhất, chưa có chain nào đạt được tới trạng thái stage 2.

Nhưng với nhiều L2, việc giữ quyền kiểm soát upgrade lại là yếu tố sống còn. Nó giúp họ sửa bug nhanh, tối ưu trải nghiệm sản phẩm, và quan trọng hơn, đáp ứng các yêu cầu tuân thủ từ khách hàng tổ chức. Điều này dẫn đến một sự thật khó nói: một số L2 có thể sẽ không bao giờ muốn lên Stage 2. Và nếu vậy, họ không còn là mở rộng Ethereum theo nghĩa ban đầu nữa.

Layer 1 đang tự mở rộng: Layer 2 không còn là con đường duy nhất

Thứ khiến bài viết của Vitalik gây chấn động không nằm ở chuyện layer 2 làm chậm, mà nằm ở một sự thay đổi lớn hơn: Ethereum layer 1 đang quay trở lại mạnh mẽ với câu chuyện scaling. Nếu trước đây L1 gần như bị mặc định là “không thể mở rộng đủ nhanh”, thì hiện tại điều đó không còn chắc chắn nữa.

Sau EIP-4844 (bản cập nhật blobspace) và các nâng cấp gần đây, chi phí sử dụng Ethereum đã giảm đáng kể, đặc biệt là đối với dữ liệu mà rollup đăng lên L1. Song song đó, gas limit mỗi block cũng đang được tăng dần và cộng đồng ngày càng tin rằng Ethereum có thể nâng trần gas cao hơn nữa trong năm 2026. Khi mỗi block chứa được nhiều giao dịch hơn, áp lực lên phí giao dịch giảm xuống, giúp phí duy trì ở mức thấp ngay cả khi hoạt động mạng tăng lên.

Tất cả điều này mở ra một kịch bản mới: Layer 1 có thể trực tiếp cung cấp thêm blockspace và phục vụ nhiều use case hơn, thay vì phải phụ thuộc gần như hoàn toàn vào Layer 2 như trong câu chuyện rollup-centric trước đây.

Điều này tạo ra một thay đổi mang tính nền tảng. Trước đây, layer 2 gần như là “bắt buộc” vì layer 1 quá đắt, khiến phần lớn ứng dụng và người dùng phổ thông không thể hoạt động bền vững trên mainnet. Nhưng trong bối cảnh mới, layer 2 dần trở thành một lựa chọn “tùy chọn”, vì L1 có thể tự đáp ứng một phần lớn nhu cầu sử dụng trực tiếp.

Và khi layer 1 đủ rẻ cho đa số người dùng, lợi thế lớn nhất của layer 2 là phí thấp sẽ bắt đầu bị cạnh tranh. Nó không còn là điểm khác biệt độc quyền nữa, mà trở thành thứ mà chain nào cũng có thể tích hợp. Trong một thế giới như vậy, layer 2 muốn tồn tại lâu dài sẽ cần nhiều hơn một câu chuyện “Ethereum nhưng rẻ hơn”.

L2 muốn tồn tại phải có giá trị gì ngoài scaling?

Đây là điểm quan trọng nhất trong lập luận của Vitalik và cũng là điều cộng đồng đồng thuận mạnh nhất: layer 2 không nên tồn tại chỉ để mở rộng EVM rẻ hơn. Khi Ethereum layer 1 ngày càng mở rộng và phí giảm xuống, câu chuyện chi phí sẽ không còn là lợi thế đủ lớn để tạo ra một vị thế bền vững.

Trong một thế giới nơi lớp thực thi và các framework rollup ngày càng tiêu chuẩn hóa, từ OP Stack, Arbitrum Orbit cho đến Polygon CDK, những L2 không có bản sắc rõ ràng sẽ sớm rơi vào cuộc chiến chi phí.

Khi đó, chi phí thấp trở thành một hàng hóa phổ thông và các chain chỉ còn cách cạnh tranh bằng marketing hoặc incentive ngắn hạn, thay vì năng lực công nghệ hay sản phẩm thực sự. Mức phí giao dịch của các layer 2 nhìn chung đều dưới 0.0002 USD và khoảng cách chênh lệch hầu như không còn đáng kể đối với người dùng phố thông.

Vì vậy, Vitalik cho rằng L2 muốn tồn tại lâu dài cần phải có một giá trị bổ sung rõ rệt ngoài scaling. Những hướng khác biệt tiềm năng được cộng đồng nhắc tới bao gồm: các privacy-native VM như Aztec, nơi quyền riêng tư là tính năng cốt lõi thay vì chỉ là một lớp bổ sung; các VM phi EVM hoặc mạng được tối ưu cho ZK như Starknet, được thiết kế để tối ưu cho proving và hiệu năng dài hạn; hoặc các chain tối ưu cho một nhóm ứng dụng cụ thể như game, social, identity hay AI.

Ngoài ra, một số L2 có thể theo đuổi những lợi thế mà Ethereum L1 khó đáp ứng trực tiếp, chẳng hạn như throughput cực lớn, độ trễ cực thấp, hoặc các đặc tính sequencing phục vụ trải nghiệm người dùng. Một hướng khác cũng được nhắc tới là việc tích hợp những tính năng không thể kiểm chứng hoàn toàn bằng mật mã. Chẳng hạn như oracle tích hợp sẵn, cơ chế giải quyết tranh chấp, hoặc các lớp vận hành kết hợp giữa off-chain và cơ chế thực thi (enforcement) dựa trên yếu tố xã hội hoặc pháp lý.

Nói cách khác, L2 cần trở thành nơi thử nghiệm và triển khai những thứ mà Ethereum L1 không nên hoặc không muốn làm. Thay vì chỉ “mở rộng Ethereum”, L2 sẽ tồn tại như những execution environment chuyên biệt, và chính sự chuyên biệt đó mới là nền tảng cho lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Đọc thêm: Người Trump chọn cho Fed: Chiếc ghế quyền lực nhất tài chính Mỹ lung lay?