Crypto: Nghịch lý của một thị trường toàn cầu nhưng "vô chủ"

Bài viết này được tổng hợp và phát triển từ các luận điểm cốt lõi trong bài “Crypto Needs an Ownership Overhaul” của 01Resolved - nhóm nghiên cứu tập trung phân tích cấu trúc ownership, tổ chức và cơ chế ra quyết định trong crypto.

Crypto từng làm được một việc tưởng như bất khả thi: tạo ra các thị trường tài chính toàn cầu, hoạt động liên tục, không cần xin phép và không cần trung gian. Chỉ với một ví điện tử, người dùng ở bất kỳ đâu cũng có thể giao dịch, cung cấp thanh khoản hoặc tham gia vào các giao thức trị giá hàng tỷ USD.

Nhưng khi lớp bụi tăng trưởng lắng xuống, một câu hỏi ngày càng khó né tránh bắt đầu xuất hiện: người nắm giữ token thực sự đang sở hữu điều gì?

Phần lớn token trong crypto cho phép người nắm giữ “tham gia”: giao dịch, bỏ phiếu, thảo luận, thậm chí gắn bó với cộng đồng. Nhưng khi giá trị kinh tế thực sự hình thành: doanh thu, thương hiệu, quyền sở hữu trí tuệ hay các thương vụ mua bán, người nắm giữ token thường đứng ngoài cuộc. Họ có mặt trong quá trình xây dựng, nhưng lại vắng mặt trong khoảnh khắc quyết định.

Đây không phải một sai sót nhỏ trong thiết kế token. Nó là một khoảng trống mang tính cấu trúc, tồn tại xuyên suốt quá trình phát triển của crypto.

Thời kỳ 1: Khi “tham gia hệ sinh thái” bị nhầm với “sở hữu giá trị”

Trong giai đoạn đầu, crypto chấp nhận một sự đánh đổi khá phổ biến: ưu tiên tăng trưởng nhanh, linh hoạt pháp lý và câu chuyện phi tập trung, thay vì định nghĩa rõ ràng quyền sở hữu. Token được dùng như công cụ điều phối cộng đồng, trong khi các quyền kinh tế quan trọng được giữ lại ở các thực thể vận hành bên ngoài chuỗi.

Cấu trúc quen thuộc dần hình thành: một quỹ nền tảng nắm treasury, một công ty phát triển sản phẩm và sở hữu IP, còn token nằm ở giữa như một lớp liên kết mờ. Trên giấy tờ, mọi thứ vẫn “thuộc về DAO”. Nhưng trong thực tế, dòng giá trị bị chia cắt.

Token holder cung cấp vốn, thanh khoản và hiệu ứng mạng trong giai đoạn công khai. Họ chấp nhận rủi ro thị trường, biến động giá và sự không chắc chắn. Nhưng khi dự án bắt đầu tạo ra doanh thu, mở rộng sản phẩm hay tìm kiếm các cơ hội thương mại, giá trị lại được khóa trong các thực thể mà token không kiểm soát.

Sự mơ hồ này ban đầu được bỏ qua. Nhưng khi thị trường trưởng thành hơn, những câu hỏi tưởng như “nhạy cảm” bắt đầu được đặt ra công khai: ai có quyền kiếm tiền từ sản phẩm? Doanh thu thuộc về DAO hay công ty? Token có đại diện cho thương hiệu và IP hay không? Và nếu dự án bị mua lại, token holder có được tính đến?

Tranh luận gần đây trong cộng đồng Aave là một ví dụ điển hình. Các cáo buộc cho rằng Aave Labs đã chuyển hướng doanh thu từ một số hoạt động sang thực thể vận hành mà không thông qua DAO đã làm dấy lên lo ngại về việc “tư nhân hóa ngầm” giá trị. Trước đó, cộng đồng Uniswap cũng tranh luận nhiều năm về việc token $UNI không có quyền tiếp cận doanh thu từ giao diện giao dịch, dù đóng vai trò trung tâm trong hệ sinh thái.

Thời kỳ 2: Khi thị trường không còn đứng về phía token holder (2021-2025)

Khi đội ngũ dự án và nhà đầu tư dần nhận ra rằng token holder gần như không có quyền đòi hỏi thực sự, thị trường bước sang một giai đoạn khác: tối ưu hóa khai thác thay vì tối ưu hóa liên kết.

Một nhánh là các dự án được “đóng gói chuyên nghiệp”: FDV cao, lượng token lưu hành thấp, được hậu thuẫn bởi các quỹ đầu tư. Trong mô hình này, token phục vụ vai trò tạo thanh khoản và định giá thứ cấp, trong khi equity lại là nơi lưu giữ quyền kiểm soát và giá trị dài hạn. Khi token mất sức hút, đội ngũ vẫn còn đường lùi thông qua công ty, IP và các thương vụ ngoài chuỗi.

Nhánh còn lại đi theo hướng ngược lại: fair launch, ẩn danh, không cấu trúc pháp lý, không cam kết. Token được phân phối rộng rãi ngay từ đầu, nhưng thiếu cơ chế ràng buộc trách nhiệm. Trong nhiều trường hợp, sự “công bằng” chỉ tồn tại trong khoảnh khắc khởi chạy, trước khi bị bào mòn bởi insider, rug pull hoặc những quyết định không thể truy cứu.

Đọc thêm: 5 nhóm coin phổ biến khi TGE: Sự thật khi TGE token là gì?

Dù ở hai cực khác nhau, cả hai mô hình đều dẫn đến cùng một kết quả: retail trở thành thanh khoản thoát hàng, còn sự gắn kết dài hạn giữa dự án và token holder là điều có cũng được, không có cũng không sao.

Thời kỳ này không phải sự lệch hướng ngẫu nhiên. Nó là hệ quả logic của một hệ sinh thái chưa từng chuẩn hóa khái niệm ownership ngay từ đầu.

Thời kỳ 3: Khi ownership trở thành trung tâm thiết kế (hiện tại)

Trước thực tế đó, một cuộc dịch chuyển tất yếu đang diễn ra nhằm đưa Crypto trở về với đúng bản chất của một cuộc cách mạng tài chính: kỷ nguyên của những "Ownership Coin".

Điểm khác biệt cốt lõi của giai đoạn này không nằm ở công nghệ blockchain tiên tiến hơn, mà ở việc thiết kế lại cấu trúc quyền sở hữu sao cho có thể cưỡng chế và kiểm toán một cách minh bạch ngay trên chuỗi.

Trong mô hình này, một token phải đại diện trực tiếp cho bảng cân đối kế toán của toàn bộ hệ sinh thái, thay vì chỉ là một chiếc vé để tham gia các cuộc bỏ phiếu quản trị vô thưởng vô phạt. Những thử nghiệm như MetaDAO đang mở ra một hướng đi mới, nơi quyền sở hữu tài sản trí tuệ gắn liền với DAO và các cơ chế thị trường dự đoán được sử dụng để tạo áp lực kinh tế trực tiếp lên những người điều hành.

Đọc thêm: Futarchy là gì? Cách MetaDAO viết lại câu chuyện quyền lực trong DAO

Khi đó, sự thành công của đội ngũ sáng lập và lợi ích của người nắm giữ token được hợp nhất làm một, không có "cửa sau" hay bất kỳ thực thể trung gian nào có thể chiếm dụng giá trị chung của cộng đồng.

MetaDAO thường được nhắc đến như ví dụ tiêu biểu cho hướng đi này: phát hành token float cao, treasury khóa on-chain, quyền sở hữu IP gắn với DAO, incentive của founder bị khóa theo hiệu suất, và quyết định thị trường đã tạo áp lực kinh tế lên quản trị.

Không phải MetaDAO là câu trả lời cuối cùng, mà nguyên tắc thiết kế phía sau mới là điều quan trọng.

Vậy khi nào token thực sự thuộc về người sở hữu?

Một dự án chỉ có thể được xem là giải được bài toán sở hữu khi trả lời được những câu hỏi rất cơ bản: có một bảng cân đối duy nhất dưới quyền kiểm soát của cộng đồng hay không? IP và brand có thuộc DAO hay chỉ được “ủy quyền sử dụng”? Dòng giá trị đến với token holder là mặc định hay tùy nghi? Và khi có những quyết định lớn xảy ra, token holder có quyền tham gia về mặt kinh tế hay không?

Nếu câu trả lời cho phần lớn những câu hỏi này vẫn là “không rõ”, thì token đó vẫn chỉ là quyền tham gia được khoác áo ownership.