Payy: Giao thức ngân hàng bảo mật trên nền tảng ZK-Rollup

Payy là gì?

Payy là giao thức hạ tầng bảo mật được phát triển dưới dạng zk-rollup trên Polygon, tập trung vào việc thiết lập một lớp thanh toán riêng tư cho stablecoin thay vì sử dụng cơ chế sổ cái công khai của các blockchain truyền thống.

Điểm cốt lõi của Payy là sự kết hợp giữa kiến trúc UTXO và bằng chứng không kiến thức (ZK-Proofs). Thay vì công khai lịch sử ví, Payy mã hóa toàn bộ dữ liệu giao dịch (số dư, dòng tiền), cho phép người dùng hoạt động tài chính mà không để lại vết tích truy vết. Sự khác biệt nằm ở cơ chế tách biệt lớp dữ liệu Định danh khỏi lớp Giao dịch, đảm bảo song hành giữa quyền riêng tư và tính tuân thủ.

Về định hướng dài hạn, Payy nhằm chuẩn hóa quyền riêng tư trong thanh toán, biến đây thành tiêu chuẩn mặc định thay vì tính năng tùy chọn. Bằng cách kết hợp thẻ Visa không lưu ký với mạng lưới bảo mật, dự án định vị là cầu nối an toàn nhất để luân chuyển dòng tiền pháp định vào Web3 mà không lộ lọt thông tin nhạy cảm.

Kiến trúc kỹ thuật và cơ sở hạ tầng Payy

Payy được thiết kế như một lớp thực thi riêng tư (Private Execution Layer), giải quyết các hạn chế về bảo mật của blockchain công khai thông qua sự kết hợp giữa mô hình UTXO và công nghệ Zero-Knowledge tiên tiến.

Mô hình UTXO và Cơ chế "Notes"

Khác với mô hình tài khoản (Account-based) truyền thống của Ethereum nơi số dư được cập nhật trực tiếp trên sổ cái công khai, Payy áp dụng mô hình Đầu ra giao dịch chưa chi tiêu (UTXO) tương tự Bitcoin nhưng được tinh chỉnh cho các ứng dụng bảo mật.

Trong mạng lưới Payy, tài sản không gắn liền với một địa chỉ ví cố định mà tồn tại dưới dạng các "Notes" được mã hóa. Khi người dùng thực hiện giao dịch, giao thức sẽ tiêu hủy các Note cũ và tạo ra các Note mới hoàn toàn độc lập cho người nhận.

Quá trình này cắt đứt mối liên kết trực tiếp trên chuỗi giữa bên gửi và bên nhận, khiến việc truy vết dòng tiền trở nên bất khả thi đối với các quan sát viên bên ngoài, mô phỏng chính xác tính chất ẩn danh của việc trao tay tiền mặt.

Công nghệ ZK Mobile-Native của Payy

Điểm đột phá về mặt công nghệ của Payy nằm ở khả năng tích hợp ZK Mobile-Native. Dự án sử dụng framework Halo2 để tối ưu hóa thuật toán, cho phép quá trình tạo bằng chứng diễn ra ngay trên phần cứng điện thoại di động thay vì phụ thuộc vào máy chủ tập trung. Cơ chế "client-side proving" này đảm bảo dữ liệu nhạy cảm không bao giờ rời khỏi thiết bị của người dùng, gia tăng tối đa tính bảo mật.

Về hiệu suất, kiến trúc này cho phép mạng lưới đạt độ trễ cực thấp với thời gian xác nhận tạm thời chỉ khoảng 1 giây, trong khi quá trình quyết toán hoàn toàn lên Ethereum mất khoảng 6 phút để đảm bảo tính bất biến của dữ liệu.

Đọc thêm: Nhìn lại Arbitrum 2025: Một năm chuyển dịch từ mở rộng sang giá trị

Đội ngũ và nhà đầu tư Payy

Payy được phát triển bởi đội ngũ kỹ sư tại Polybase Labs, đơn vị có chuyên môn sâu về hạ tầng dữ liệu phi tập trung.

Về mặt nguồn lực và định hướng chiến lược, dự án nhận được sự hậu thuẫn từ các quỹ đầu tư uy tín trong mảng hạ tầng blockchain như Protocol Labs (đơn vị đứng sau Filecoin/IPFS) và Robot Ventures. Sự tham gia của các tổ chức này củng cố vị thế của Payy về mặt kỹ thuật và khả năng tiếp cận mạng lưới đối tác trong ngành.

Lộ trình phát triển Payy

Trong giai đoạn tiếp theo, lộ trình của Payy tập trung vào việc hoàn thiện các mảnh ghép tài chính và mở rộng quy mô hệ sinh thái:

• Mở rộng cổng pháp định (Fiat Gateways): Dự án lên kế hoạch tích hợp các chuẩn thanh toán ngân hàng quốc tế như ACH (tại Hoa Kỳ) và SEPA (tại Châu Âu), nhằm tối ưu hóa dòng luân chuyển vốn hai chiều giữa tài khoản ngân hàng truyền thống và ví on-chain.
• Tích hợp lợi suất (Yield-bearing): Triển khai tính năng cho phép số dư stablecoin trong ví tự động sinh lời, biến Payy từ một công cụ thanh toán thuần túy thành công cụ quản lý tài sản, giúp người dùng chống lại lạm phát mà không cần chuyển tiền sang các giao thức DeFi phức tạp khác.
• Chuyển dịch sang mô hình nền tảng (Platform): Điểm nhấn chiến lược quan trọng nhất là việc phát hành bộ công cụ phát triển phần mềm (SDK) cho các đối tác thứ ba. Động thái này đánh dấu bước chuyển mình của Payy từ một ứng dụng người dùng đơn lẻ thành một hạ tầng bảo mật mở, cho phép các nhà phát triển khác xây dựng các ứng dụng quyền riêng tư ngay trên mạng lưới này.

Dự án tương tự

• Lit Protocol: Giao thức mã hóa và quản lý khóa phi tập trung, cho phép các nhà phát triển lập trình hóa quá trình ký và mã hóa dữ liệu để phục vụ các ứng dụng DeFi.
• Zcash (ZEC): Layer 1 tập trung vào quyền riêng tư giao dịch, ra mắt vào năm 2016, phát triển từ nghiên cứu học thuật Zerocoin của các nhà mật mã học như Zooko Wilcox, Matthew Green và Eli Ben-Sasson.