Dark
Thông báo
Platform Language
Content Language
Font
IBM Plex Sans
Tiếng Anh
Tiếng Việt

Mạng xã hội phi tập trung là gì? Khi người dùng làm chủ social graph của mình

25/09/22
09:12
Advanced
0
0
0
0
00:00/ 00:00
Nữ
thumbnail
Mạng xã hội phi tập trung có thực sự mang lại sự đột phá hay chỉ là một ý tưởng viển vông? Social graph là gì và vì sao người dùng lại đang "cho không" thứ tài sản quý giá này? Cùng tìm hiểu trong bài sau.

Kiến thức trọng tâm

  • Social graph hay mối quan hệ trên mạng xã hội là tập hợp những mạng lưới quan hệ bạn bè, lượng người theo dõi và được theo dõi của người dùng. 
  • Việc người dùng được sở hữu social graph của bản thân là nhánh phát triển mang tính đột phá thật sự của mạng xã hội phi tập trung.
  • Mạng xã hội phi tập trung vẫn đang ở giai đoạn đầu của sự phát triển và còn nhiều bài toán cần giải quyết.

Mạng xã hội phi tập trung là gì? 

Mạng xã hội phi tập trung là mạng xã hội mà người dùng được làm chủ mối quan hệ xã hội (social graph) của bản thân. Social graph hay mối quan hệ trên mạng xã hội là tập hợp những mạng lưới quan hệ bạn bè, lượng người theo dõi và được theo dõi của người dùng. 

Khi người dùng tham gia mạng xã hội, tài khoản của họ không phải là thứ giá trị, mà đó là thông tin về bạn bè của họ, những nội dung họ theo dõi và các hành vi họ hay thực hiện. Đó cũng là lý do khiến người dùng cảm thấy mất mát khi bị mất tài khoản mạng xã hội vì họ cần bỏ công sức để xây dựng lại social graph.

Social graph cũng chính là thứ để các mạng xã hội nghiên cứu người dùng. Mỗi social graph trên các mạng xã hội đều giúp phác hoạ con người bạn. Công ty càng có nhiều social graph của bạn thì họ càng hiểu rõ về con người bạn và các hành vi của bạn. 

Theo nghiên cứu của Satista, hiện tại có khoảng hơn 4 tỉ người dùng mạng xã hội. Con số này dự báo sẽ tăng trưởng đều đặn trong tương lai. 

social media users
Số người dùng mạng xã hội trên toàn cầu: Nguồn: Statista

Mạng xã hội phi tập trung giải quyết vấn đề gì?

Con người ngày càng phụ thuộc vào các trang mạng xã hội để tìm kiếm, cập nhật tin tức cũng như nội dung giải trí. Tuy nhiên các "gã khổng lồ" như Facebook, Tiktok và Twitter... vốn chiếm hầu hết thị phần mảng này đang liên tục đối mặt với các cáo buộc như ăn cắp dữ liệu, sử dụng các thuật toán gây nghiện và nhiều hình thức khác để kiếm lời tối đa từ người dùng bất chấp các nguyên tắc đạo đức. 

Có thể kể đến các ví dụ như: 

  • Google, Facebook, Twitter và nhiều mạng xã hội khác bị kiện vì hành vi đánh cắp thông tin người dùng nhằm phục vụ mục đích quảng cáo. 
  • Các thuật toán gây nghiện của TikTok được đánh giá là nguy hiểm khi có khả năng nắm bắt tâm lý người dùng và đề xuất những nội dung khiến họ dành nhiều thời gian trên nền tảng này nhất, chứ không quan tâm đến tính hữu ích của những nội dung đó. Điều này có nghĩa là nội dung liên quan đến bạo lực, tự kỷ...  sẽ được xếp trên nội dung học tập, tìm hiểu thông tin nếu người dùng xem những nội dung này lâu hơn.
  • Donald Trump bị cấm sử dụng Twitter, hàng loạt tài khoản Twitter bị khóa mà không rõ lý do.

Các công ty lớn có thể làm được điều này là do họ có quyền kiểm soát mối quan hệ xã hội (social graph) của người dùng. Ở mạng xã hội truyền thống, các công ty tập trung vào một hoặc một vài sản phẩm duy nhất.

Ví dụ như công ty Meta (tên cũ là Facebook) chỉ tập trung vào sản phẩm Facebook, sau khi mua Instagram, họ dành thêm một phần nguồn lực để phát triển nó. Twitter chỉ tập trung phát triển Twitter chứ không phát triển Tiktok. 

Điều này yêu cầu người dùng tạo nhiều tài khoản ở các mạng xã hội khác nhau và phải tạo dựng lại mối quan hệ xã hội (social graph) từ đầu cho mỗi mạng xã hội này. Có nghĩa là kể cả khi người dùng có một mạng lưới bạn bè trên Facebook, khi chuyển sang dùng Twitter, Tiktok họ vẫn phải tìm kiếm những người bạn đó để kết bạn lại từ đầu. 

Với một số người, yếu tố trên có thể không quan trọng vì với mỗi mạng xã hội khác nhau, người dùng có thể có mục đích sử dụng khác nhau. Nhưng điều quan trọng là mối quan hệ xã hội (social graph) của người dùng không thuộc quyền sở hữu của họ mà lại nằm trong tay các công ty tập trung. Họ có thể lấy social graph của người dùng để nghiên cứu hành vi hoặc bán cho các bên khác để thu lại giá trị lớn nhất. 

social revenue
Việc các mạng xã hội bán quảng cáo và có nguồn doanh thu là kết quả của việc sử dụng social graph

Mạng xã hội phi tập trung được kỳ vọng sẽ giúp hạn chế các vấn đề hiện tại của mạng xã hội tập trung và mang trải nghiệm người dùng lên một tầm cao mới. Với mạng xã hội phi tập trung, người dùng sẽ được làm chủ social graph của bản thân. Social graph bây giờ trở thành một loại tài sản thay vì là một loại hàng hoá do các công ty lớn sở hữu. 

social graph

Khi người dùng sở hữu social graph, họ có thể sử dụng chúng trên các nền tảng khác nhau. Thử tưởng tượng người dùng có thể tiết kiệm được bao nhiêu thời gian và công sức nếu số người follow họ trên Youtube tự động follow họ trên Instagram khi người dùng đó tạo tài khoản mới.

Đây chính là điểm thú vị khi tách biệt social graph khỏi lớp ứng dụng phía trên, các thông tin trong social graph được giữ nguyên khi ứng dụng có thể được sử dụng linh hoạt. Các tính năng như việc tùy chỉnh để lọc follow có thể được tích hợp dễ dàng để đáp ứng nhu cầu của người dùng. 

Bên cạnh đó, việc bảo vệ người dùng cũng sẽ hiệu quả hơn rất nhiều. Nếu người dùng bị kiểm duyệt một nội dung và bị khoá tài khoản ở một ứng dụng, thì với social graph, họ có thể dễ dàng chuyển sang mạng xã hội khác với lượng người theo dõi vẫn giữ nguyên.

Điều này tạo ra tính linh hoạt khi các ứng dụng có thể kiểm duyệt nội dung sao cho phù hợp nhưng không gây tổn thất lớn về phía người dùng. Đó là lý do khi diễn tả về mạng xã hội phi tập trung, thứ quan trọng không phải là quyết định hướng phát triển của dự án mà là người dùng được sở hữu social graph của bản thân.

Cấu trúc của mạng xã hội phi tập trung

Như đã trình bày ở bài viết so sánh cấu trúc của Web 2.0 với Web 3.0, đặc trưng của các ứng dụng Web 3.0 là loại bỏ bên trung gian, hướng tới việc không có cơ sở dữ liệu tập trung (database) và máy chủ tập trung (server) nào chứa backend logic. 

web2 vs web3

Cấu trúc này có thể áp dụng cho mạng xã hội phi tập trung. Để phát triển một mạng xã hội phi tập trung hoàn thiện, chúng ta cần giải quyết một số vấn đề quan trọng sau: 

  • Danh tính (identity): Blockchain mặc định không cung cấp danh tính, vì vậy danh tính trên blockchain phải được cung cấp bởi một bên thứ ba. 
  • Lưu trữ (storage): Dữ liệu được lưu trữ ở đâu và bằng cách nào? 

Dựa vào hai câu hỏi này có thể khái quát những yếu tố giúp một mạng xã hội phi tập trung hoạt động như sau:

  • Lớp database: Lưu trữ, xử lý dữ liệu của các lớp cao hơn.
  • Lớp social graph: Tạo danh tính. Khi kết hợp với việc lưu trữ dữ liệu hoạt động của người dùng ở database, danh tính này có thể đại diện cho social graph của người dùng. 
  • Lớp protocol: Các dự án phát triển trên social graph đó, một social graph có thể được dùng cho tất cả các app tích hợp với nó.
  • Lớp aggregator: Nơi tổng hợp các app được xây dựng trên lớp social graph, giúp trải nghiệm của người dùng được đơn giản hóa và xuyên suốt hơn.

Lưu ý: Một dự án có thể làm nhiều lớp cùng một lúc nhưng thường sẽ tập trung nguồn lực ở một vài lớp. 

desocial structure

Bối cảnh của mạng xã hội phi tập trung

Hiện tại, mạng xã hội phi tập trung vẫn đang ở giai đoạn mới phát triển và chưa có nhiều số liệu để có thể đánh giá đầy đủ. Dựa vào phần cấu trúc ở trên, tác giả sẽ liệt kê các dự án ở các lớp để xem nguồn lực đang được tập trung ở lớp nào và giúp bạn đọc có cái nhìn tổng quan về bối cảnh hiện tại của mạng xã hội phi tập trung. 

Phía dưới là bảng liệt kê các dự án đang làm về mảng xã hội phi tập trung:

social landscape

Lớp database 

Hiện tại, không có nhiều dự án đang phát triển ở mảng database, nguyên do là phần lớn các dự án hiện nay đều đang lưu trữ thông qua IPFS. Tuy nhiên với sự phát triển của crypto, sự chú ý của các dự án có thể chuyển dần sang các blockchain thuộc lớp hạ tầng quan trọng này. 

social database

Lớp social graph

Đây là lớp nhận được nhiều sự chú ý nhất hiện nay. Có rất nhiều dự án đang phát triển theo nhiều hướng khác nhau cho vấn đề danh tính on-chain, có thể kể tới:

  • VCs (Verifiable Credential): Các chứng chỉ có thể xác minh
  • SBTs  (Soulbound tokens)
  • PoH (Proof of Humanity)
  • Blockchain Name Service: Tên miền
  • Badge & NFT issue: Phù hiệu và NFT chứng nhận
social graph

Mỗi một cách lại có ưu, nhược điểm khác nhau. Hướng phát triển có sự đồng thuận cao nhất và được ứng dụng nhiều nhất sẽ là động lực để các dự án ở lớp protocol phát triển bên trên hoặc tiến tới tích hợp.

Có thể sẽ có nhiều giải pháp cùng tồn tại trong tương lai nhưng đây chắc chắn là một mảng tiềm năng, gần nhất ta có thể thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ của Ethereum Name Service (ENS) và các dự án domain khác về doanh thu và số lượng danh tính được tạo ra. 

ens growth
Doanh thu và số lượng địa chỉ đăng ký của Ethereum Name Service - Nguồn: TokenterminalDune Analytics

Lớp protocol

Lớp protocol hiện tại còn ở giai đoạn mới phát triển. Thực chất trước đây đã có nhiều dự án làm về mảng mạng xã hội on-chain, nhưng bản chất của các mạng xã hội này không khác nhiều so với mạng xã hội truyền thống: trải nghiệm kém hơn, social graph của người dùng vẫn thuộc về dự án, việc quyết định hướng phát triển phụ thuộc vào đội phát triển, điểm khác biệt là các dự án này thêm yếu tố token để đầu cơ. 

Đang dần có các dự án phát triển theo hướng đột phá hơn, các dự án này trao lại quyền sở hữu social graph cho người dùng. Với việc thay đổi về cơ chế hiện nay của mạng xã hội, có khả năng các dự án này sẽ tạo ra một làn gió mới cho người dùng trong tương lai.

social protocol

Lớp aggregator

Nhiều dự án đang có xu hướng chuyển dịch sang hỗ trợ các lớp của mạng xã hội phi tập trung. Ở hình thức aggregator có nhiều cách tiếp cận, ví dụ có thể kể đến như Lens Protocol - dự án không chỉ giúp người dùng tạo social graph mà còn là nền tảng để các dự án khác phát triển phía trên.

  • Lens Protocol còn có dashboard tổng hợp các dự án được phát triển trên Lens.
  • Debank trước đây được phát triển như là dashboard cho DeFi, hiện tại Debank cũng đã tổng hợp các phần liên quan đến danh tính như tên miền và điểm hoạt động của người dùng.  

Tuy nhiên, với bản chất là lớp trên cùng, khi các lớp ở dưới chưa phát triển, rất khó để các dự án của lớp aggregator có thể phát triển. Khi các lớp danh tính hoặc protocol ở dưới đủ phát triển, nhu cầu của lớp aggregator sẽ tăng dần vì lớp này sẽ giúp người dùng thuận tiện trong thao tác và nó cũng có tiềm năng mang lại nhiều giá trị hơn. 

social aggregator

Đánh giá

Social graph là tài sản quan trọng và tài sản đó từ trước tới nay thuộc về các công ty truyền thông lớn. Mạng xã hội phi tập trung được kỳ vọng sẽ trao lại social graph về tay người dùng. Hiện tại mạng xã hội phi tập trung còn ở giai đoạn mới phát triển nhưng từ các dự án đang được xây dựng, chúng ta có thể dần thấy những đột phá mà chúng có thể mang lại. 

Việc sở hữu và bán social graph, từ đó tạo ra doanh thu, đang đóng một vai trò quan trọng trong các mạng xã hội truyền thống. Việc trao lại quyền sở hữu social graph cho người dùng sẽ tạo ra nhiều bài toán mới về vấn đề thu hút giá trị cho dự án và làm thế nào để người dùng có thể tận dụng tối ưu social graph của bản thân. 

Tổng kết 

Mạng xã hội phi tập trung là một nhánh mới phát triển nhưng thực sự có tiềm năng. Việc sở hữu social graph sẽ mở ra sự tự do và cơ hội mới cho cả phía người dùng và dự án. 

avatar
0
0
icon0
icon0
iconicon
Sign up or login Amber to comment
Comment 0

No comment in this page